Michał Staniaszek
Konsultacja: Dr hab. A. Światłowski

Prawo precyzyjnie określa zakres troski o przyrodę jako dobro wspólne. Został on opisany w kilku aktach prawnych:

1. Ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt.
2. Ustawa z 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody.
3. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.
4. Ustawa z 13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie.
5. Ustawa z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska.
6. Ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny.
7. Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane.

Adn 1.
Ustawa o ochronie zwierząt z 21 sierpnia 1997 (tekst jednolity Dz.U.2003, Nr 106, poz. 1006, ze zm.)

OMÓWIENIE

Ustawa w artykule 6. zabrania nieuzasadnionego bądź niehumanitarnego zabijania zwierząt, znęcania się nad nimi, zadawania bólu i cierpienia. Za taki czyn z pewnością można uznać zamurowywanie ptaków, nietoperzy, piskląt w otworach i szczelinach podczas termomodernizacji budynku. Art 35 określa sankcje dla zabijających bez uzasadnienia lub w sposób niehumanitarny i znęcających się w postaci grzywny, ograniczenia wolności, pozbawienia wolności do roku, a jeśli sprawca działa ze szczególnym okrucieństwem, kara pozbawienia wolności może wynieść 2 lata. Dodatkowo sprawcy grozi utrata mienia służącego do popełnienia przestępstwa, co może oznaczać np. utratę narzędzi budowlanych firmy wykonującej prace itp. Sąd może orzec nawiązkę na cel ochrony przyrody w wysokości 2500 zł.

WYCIĄG Z PRZEPISÓW

Art.6
1. Nieuzasadnione lub niehumanitarne zabijanie zwierząt oraz znęcanie się nad nimi jest zabronione.

Art. 35
1. Kto zabija, uśmierca zwierzę albo dokonuje uboju zwierzęcia z naruszeniem przepisów art. 6 ust. 1, art. 33 lub art. 34 ust. 1–4 albo znęca się nad nim w sposób określony w art. 6 ust. 2, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.
2. Jeżeli sprawca czynu określonego w ust. 1 działa ze szczególnym okrucieństwem, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
3. (…)
4. W razie skazania za przestępstwo określone w ust. 1 lub 2, sąd może orzec wobec sprawcy zakaz wykonywania określonego zawodu, prowadzenia określonej działalności lub wykonywania czynności wymagających zezwolenia, które są związane z wykorzystywaniem zwierząt lub oddziaływaniem na nie, a także może orzec przepadek narzędzi lub przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa oraz przedmiotów pochodzących z przestępstwa.
5. W razie skazania za przestępstwo określone w ust. 1 lub 2, sąd może orzec nawiązkę w wysokości od 25 zł do 2500 zł na cel związany z ochroną zwierząt, wskazany przez sąd.

Adn 2.
Ustawa o ochronie przyrody z 16 kwietnia 2004 (t.jedn. Dz. U. 2009, Nr 151, poz. 1220 ze zm.) określa, m.in., zakazy występujące w stosunku do zwierząt objętych ochroną gatunkową oraz odstępstwa od tych zakazów

OMÓWIENIE

Ustawa określa zakazy w stosunku do zwierząt objętych ochroną gatunkową i opisuje odstępstwa od zakazów. Zawiera również przepisy karne – art. 129 stanowi, że sąd może orzec przepadek przedmiotów służących do popełnienia wykroczenia lub przestępstwa nawet jeśli nie stanowiły własności sprawcy. Sąd może również nakazać przywrócenie stanu poprzedniego, a w przypadku braku możliwości jego wykonalności przewiduje orzeczenie nawiązki na rzecz organizacji społecznej, działającej w zakresie ochrony przyrody. Art. 60 ustawy określa też, jakie organy administracji mają obowiązek działań w celu ratowania zagrożonych, a objętych ochroną gatunkową zwierząt, usunięcia przyczyn zagrożenia. Obowiązki te ustawodawca złożył na organy ochrony przyrody, czyli Ministra Środowiska, wojewodów, dyrektorów regionalnych ochrony środowiska, starostów, burmistrzów, wójtów, prezydentów miast. W praktyce interweniują najczęściej dyrektorzy regionalni ochrony środowiska.

WYCIĄG Z PRZEPISÓW

Art.52
1. W stosunku do dziko występujących zwierząt objętych ochroną gatunkową mogą być wprowadzone następujące zakazy:
1) umyślnego zabijania, okaleczania i chwytania,
2) (…)
3) niszczenia ich jaj, postaci młodocianych i form rozwojowych,
4) niszczenia ich siedlisk i ostoi,
5) niszczenia ich gniazd, mrowisk, nor, legowisk, żeremi, tam, tarlisk, zimowisk i innych schronień,
11) umyślnego płoszenia i niepokojenia,
13) przemieszczania z miejsc regularnego przebywania na inne miejsca.

2. W stosunku do gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną gatunkową mogą być wprowadzone, w przypadku braku rozwiązań alternatywnych i jeżeli nie spowoduje to zagrożenia dla dziko występujących populacji zwierząt objętych ochroną gatunkową, odstępstwa od zakazów, o których mowa w ust. 1, dotyczące:
1) usuwania od dnia 16 października do końca lutego gniazd z budek dla ptaków i ssaków,
2) usuwania od dnia 16 października do końca lutego gniazd ptasich z obiektów budowlanych i terenów zieleni, jeżeli wymagają tego względy bezpieczeństwa lub sanitarne.

 

Adn 3.
Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 12 października 2011 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt  (Dz. U. Nr 237, poz. 1419)

OMÓWIENIE

To rozporządzenie jest doniosłym aktem prawnym, który ochroną obejmuje wszystkie gatunki ptaków gniazdujące w budynkach. Rozporządzenie określa m.in. zakazy dotyczące chronionych gatunków: zabijania, niszczenia jaj, lęgów, umyślnego płoszenia i niepokojenia. Rozporządzenie zgodnie z duchem prawodawstwa Unii Europejskiej wprowadza ochronę siedliska zwierząt, czyli obszaru ich występowania w ciągu całego życia i „ostoi” jako miejsca sprzyjającego egzystencji zwierząt zagrożonych wyginięciem lub gatunków rzadkich. Powyższe informacje oznaczają, że budynki, w których gniazdują rzadkie gatunki ptaków czy nietoperze, stają się będącymi pod prawną ochroną siedliskami. Takie rozumienie przepisów prawa przedstawiło w swych interpretacjach Ministerstwo Środowiska:

Wysokie budynki mieszkalne w miastach, a w szczególności stropodachy stanowią obecnie podstawowe siedlisko jerzyka w Polsce, dlatego uniemożliwianie dostępu ptakom, poprzez zamykanie otworów wlotowych można uznać za niszczenie siedlisk tego gatunku. W związku z powyższym wszelkie działania związane z modernizacją wysokich budynków mieszkalnych powinny odbywać się w sposób umożliwiający jerzykom korzystanie ze swojego siedliska (MŚ 2008).

Jako przykłady działań ochronnych Minister Środowiska wymienia m.in. dostosowanie sposobów i terminów wykonywania prac agrotechnicznych, leśnych, budowlanych, remontowych i innych tak, aby zminimalizować ich wpływ na biologię zwierząt i ich siedliska czy budowę sztucznych miejsc lęgowych.

Rozporządzenie to ochroną gatunkową ścisłą objęło m.in. pustułkę, jerzyka, wszystkie gatunki sów oraz wszystkie gatunki ptaków z rzędu wróblowe, w tym m.in. jaskółkę dymówkę, jaskółkę oknówkę, kawkę, kopciuszka, mazurka i wróbla. Wyjątkiem jest gawron, kruk, sroka i wrona siwa, które objęte są ochroną częściową. Ochroną częściową objęty jest także gołąb miejski.

Rozporządzenie to wprowadza również w stosunku do dziko występujących zwierząt objętych ochroną ścisłą lub częściową m.in. następujące zakazy (§ 7):

1)     umyślnego zabijania,
2)     umyślnego okaleczania i chwytania,
3)     transportu, pozyskiwania, przetrzymywania, a także posiadania żywych zwierząt,
5)     umyślnego niszczenia ich jaj, postaci młodocianych i form rozwojowych,
6)     niszczenia ich siedlisk i ostoi,
7)     niszczenia ich gniazd,
8)     niszczenia ich mrowisk, nor, legowisk, żeremi, tam, tarlisk, zimowisk i innych schronień,
9)     wybierania, posiadania i przechowywania ich jaj,
14)   umyślnego płoszenia i niepokojenia,
15)   przemieszczania z miejsc regularnego przebywania na inne miejsca.

Rozporządzenie wskazuje również w § 10 sposoby ochrony gatunków dziko występujących zwierząt, które polegają m.in. na:

2) zabezpieczaniu ostoi i stanowisk zwierząt przed zagrożeniami zewnętrznymi,
3) wykonywaniu zabiegów ochronnych utrzymujących właściwy stan populacji lub siedliska zwierząt:
f) budowy sztucznych miejsc lęgowych,
g) dostosowania sposobów i terminów wykonywania prac agrotechnicznych, leśnych, budowlanych, remontowych i innych tak aby zminimalizować ich wpływ na biologię zwierząt i ich siedliska.

 

Adn 4.
Ustawa o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie z 13 kwietnia 2007 r. (Dz.U. 2007, Nr 75, poz. 493 ze zm.)

OMÓWIENIE

Ustawa ta wprowadza do polskiego prawodawstwa postanowienia Dyrektywy 2004/35/WE Parlamentu Europejskiego i Rady Europy z 21 kwietnia 2004 r. W odróżnieniu od omawianych wcześniej aktów prawnych, które określały głównie zakazy, Ustawa o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie dotyczy naprawy zaistniałych szkód i strat oraz zapobiegania ich powstawaniu. Przepisy wyrażone w ustawie mają zastosowanie, jeśli szkoda jest znacząca, przy czym definicja szkody znaczącej została sprecyzowana w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 30 kwietnia 2008 r. Rozporządzenie to określa szkodę znaczącą jako obejmującą swym oddziaływaniem co najmniej obszar gminy. Pojęcie szkody znaczącej obejmuje swym znaczeniem zmniejszenie liczebności, wzrost śmiertelności, ograniczenie rozmnażania gatunków chronionych, także zmniejszenie i ograniczenie zasobów przyrodniczych siedlisk. W przypadku prac remontowych i termomodernizacyjnych w budynkach zaistnienie szkody znaczącej w rozumieniu ustawy może mieć miejsce np. przy zasłonięciu wlotów do stropodachów, w których gniazdowała np. sowa płomykówka, pójdźka, jerzyki, wróble czy pustułki. Populacja tych gatunków ptaków za sprawą gniazdowania niemal wyłącznie jest związana z budynkami. Dodatkowo rzadkość np. płomykówki czy pójdźki sprawia, że strata nawet jednego miejsca lęgowego w skali gminy jest znacząca. Przykładowo na terenie gminy Włoszczowa w sezonie 2010 były zaledwie 3 stanowiska płomykówki i 2 pójdźki (Dudzik, Staniaszek, mat. niepublikowany). Państwowa Rada Ochrony Przyrody spadek liczebności miejsc lęgowych w budynkach uznała za jeden z najważniejszych problemów ochrony przyrody w Polsce.
Ustawa o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie wprowadza obowiązek działań zapobiegawczych na każdego, kto zorientuje się, że skutki jego działań mogą spowodować znaczącą szkodę. W takiej sytuacji powinna zostać powiadomiona Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, w uzgodnieniu z którą należy podjąć działania zapobiegawcze, naprawcze lub kompensacyjne. W duchu tej ustawy wypowiada się Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska:

Przed rozpoczęciem prac remontowych termomodernizacyjnych zarządca budynku powinien zlecić doświadczonemu ornitologowi inwentaryzację przyrodniczą w zakresie występowania ptaków gatunków chronionych, w celu uniknięcia nieumyślnego zniszczenia schronienia jerzyka podczas prac budowlanych. W sytuacji, gdy zniszczenie schronienia jerzyka podczas prac budowlanych jest konieczne, należy zwrócić się do Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska o wydanie stosownego zezwolenia oraz zapewnić temu gatunkowi zastępcze miejsca lęgowe. Podczas remontu czy termomodernizacji budynku należy zawieszać budki lęgowe dla tych ptaków w miejscach, gdzie dotychczas miały swoje lęgi" (GDOŚ 2009).

Brak podjęcia działań przez sprawcę szkody skutkuje tym, że oprócz grzywny może zostać obciążony kosztami prac naprawczych, które może przeprowadzić lub zlecić organ ochrony przyrody. Warto dodać, że organ ochrony przyrody ma obowiązek przyjąć zgłoszenie szkody od osób prywatnych, prawnych, organów administracji. Organizacje i administracje mają prawo uczestniczyć w postępowaniu na prawach stron.

Adn 5.
Ustawa z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (t.jedn. Dz.U. 2008, Nr 25, poz.150 ze zm.)

OMÓWIENIE

Ustawa o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie jest niejako uzupełnieniem ustawy z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Ustawa ta nadaje samorządom uprawnienia podobne do tych, jakie przysługują Regionalnemu Dyrektorowi Ochrony Środowiska, co oznacza, że jednostka samorządu terytorialnego może zażądać od sprawcy szkody przyrodniczej przywrócenia stanu poprzedniego oraz zaprzestania działalności zagrażającej przyrodzie. Zgodnie z art. 326 podmiotowi, który naprawił szkodę w środowisku, przysługuje od sprawcy szkody roszczenie o zwrot kosztów przywrócenia stanu poprzedniego.

 

Adn 6.
Ustawa z 6 czerwca 1997 r. kodeks karny.

OMÓWIENIE

Choć przepisy z ustawy o ochronie przyrody zaliczają działania na szkodę przyrody do wykroczeń, to należy podkreślić, że kodeks karny, w przypadkach gdy skutki działań na szkodę przyrody są znaczne, przewiduje surowsze sankcje i klasyfikuje takie działania jako przestępstwa. Kluczowa jest w tym przypadku interpretacja „Znacznych rozmiarów” szkody przyrodniczej. Z pewnością za taką należy uznać likwidację kolonii chronionych gatunków ptaków (np. jerzyków) czy nietoperzy. Jak się wydaje, zasadnicze jest oszacowanie szkody. Warto przytoczyć pogląd cenionego autorytetu prawa ochrony środowiska – prof. Wojciecha Radeckiego (2001):

za szkodą istotną w przypadku zwierząt chronionych mamy do czynienia zawsze, gdy w wyniku zabronionego czynu zostanie zabity choć jeden ptak lub ssak z gatunku chronionego. Wynika to z porównania omawianych sankcji z przepisami karnymi wprowadzanymi przez ustawę z dnia 13 października 1995 r. Prawo Łowieckie. Skoro skłusowanie pojedynczego ptaka lub ssaka z gatunku łownego jest przestępstwem, tym bardziej (zakładając racjonalność prawodawcy) jako przestępstwo, a nie wykroczenie, należy traktować zabicie ptaka lub ssaka objętego wyższą formą ochrony (Wylegała et al. 2009)

Wysokość kar określonych przez kodeks karny zależy m.in. od tego, czy sprawca działał umyślnie czy nieumyślnie. W pierwszym przypadku grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5, jeśli sprawca działał nieumyślnie grozi mu pozbawienie wolności do lat 2.

 

Adn. 7
Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane

Omówienie aktów prawnych związanych z ochroną ptaków w budynkach warto zakończyć przypomnieniem przepisu z ustawy Prawo Budowlane, w którym w art 36.1. ustawodawca określił obowiązki lokalnej administracji:

Przed wydaniem decyzji o pozwoleniu na budowę lub odrębnej decyzji o zatwierdzeniu projektu budowlanego właściwy organ sprawdza: 1) zgodność decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu w przypadku braku miejscowego planu, a także wymaganiami ochrony środowiska (...).

Działaniami na szkodę przyrody w budynkach zajmuje się nadzór budowlany.
Trzeba podkreślić, że, zdaniem prawników, nieporozumieniem jest panujące powszechnie przekonanie, że działaniami na szkodę przyrody zajmują się wyłącznie organy ochrony przyrody bądź środowiska, a nie organy nadzoru budowlanego. Przeciwnie, koncepcja polskiej ochrony środowiska ujęta w ustawie z 27 kwietnia 2001 r., obowiązek ten nakłada na wszystkie organy administracji publicznej, a więc także organy nadzoru budowlanego.

Istotnie organy nadzoru budowlanego nie zostały wymienione wśród organów ochrony przyrody, ale to wcale nie oznacza, że sprawy ochrony przyrody pozostają poza zakresem ich kompetencji. Wprost przeciwnie – jeżeli organ nadzoru budowlanego poweźmie wiadomość, że roboty budowlane są prowadzone w sposób zagrażający egzystencji jerzyków, to art . 50 ust. 1 pkt 2 Prawa budowlanego nakazuje mu podjęcie interwencji, ponieważ jest to równoznaczne z prowadzeniem robót budowlanych w sposób mogący spowodować zagrożenie środowiska. Podkreślenia wymaga to, że art. 50 ust. 1 Prawa budowlanego nie mówi, że organ nadzoru budowlanego „może” w takiej sytuacji wstrzymać prowadzenie robót budowlanych, brzmienie tego przepisu jest kategoryczne – organ nadzoru budowlanego ”wstrzymuje” prowadzenie robót budowlanych, a więc „musi” je wstrzymać" (Radecki 2010).

Spostrzeżenie to niesie poważne konsekwencje – brak reakcji ze strony funkcjonariusza publicznego może pociągnąć za sobą odpowiedzialność karną za przestępstwo z art. 231 kodeksu karnego (działania na szkodę interesu publicznego).

Podsumowanie

Nie brakuje podstaw prawnych ochrony gatunków chronionych w budynkach. Problemem jest nieznajomość prawa nie tylko przez administratorów nieruchomości, wykonawców prac budowlanych i remontowych, ale i urzędników nadzorujących ich przebieg. Niezbędne wydaje się opracowanie rozwiązania systemowego, polegającego na tym, że już na etapie zgłaszania prac czy występowania o zgodę na nie inwestor i właściciel byłby informowany o obowiązujących przepisach ochrony przyrody. Pozwoliłoby to w znacznej mierze uniknąć późniejszych strat przyrodniczych i spraw sądowych.
Rosnąca świadomość prawna i poczucie potrzeby ochrony przyrody sprawiają, że mamy już pierwsze zmiany nastawienia do problemu i, co za tym idzie, pierwsze orzeczenia w sprawach sądowych o dokonanie znaczących zniszczeń w siedliskach ptaków w budynkach. Jak np. wymierzenie inwestorowi kary 10 miesięcy pozbawienia wolności w zawieszeniu (o sprawach i wyrokach informowała m.in. „Gazeta wyborcza”: Anna Kołakowska, Urzędniczka przed sądem za zalepianie ptasich gniazd, „Gazeta” z 09 grudnia 2009 r.; Eliza Kwiatkowska, Nie pozbywajcie się ptaków z miast!, „Gazeta” z 02 lipca 2010 r.).

W tekście wykorzystano:

Dz. U. 2003, Nr 106, poz. 1006, ze zm. Ustawa o ochronie zwierząt z 21 sierpnia 1997.
Dz. U. 2009, Nr 151, poz. 1220 ze zm. Ustawa o ochronie przyrody z 16 kwietnia 2004.
Dz. U. 2004, Nr 220, poz.2237. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 28 września 2004 r. w sprawie gatunków dziko występujących zwierząt objętych ochroną .
Dz. U. 2007, Nr 75, poz. 493 ze zm. Ustawa o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie z 13 kwietnia 2007 r.
Dz. U. 2008, Nr 25, poz.150 ze zm. Ustawa z 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska.
Dz. U. 1994, Nr 89, poz 414, ze zm. Ustawa z 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane.
Ptaki zagrożone w trakcie termomodernizacji budynków. Poradnik interwencyjny oraz przepisy prawa. www.stop.eko.org.pl
Radecki W. 2010. Jerzyki. Aura 4: 36.
Wylegała P., Juras R., Dzięciołowski R., Kepel A., Szkudlarek R., Paszkiewicz R. 2009. Ptaki i nietoperze w miastach. Docieplanie budynków przyjazne dla zwierząt. UM Zabrze.