Żołna - po lewej samiec po prawej samica. Dymorfizm płciowy przejawia się w niewielkich różnicach ubarwienia poszczególnych części ciała.

Żołna Merops apiaster należy do rzędu kraskowatych Coraciiformes, rodziny żołn Meropidae. Ptaki te reprezentowane są na świecie przez 24 gatunki, które w większości prowadzą osiadły tryb życia i występują w strefie klimatu tropikalnego Afryki, Azji i Australii.
Żołna to jeden z naszych najbarwniejszych ptaków. Jednak pomimo jaskrawgo upierzenie nie zawsze łatwo zaobserwować ją w terenie. Barwy doskonale maskują ptaka w wypalonym, od słońca krajobrazie pól, zieleni łąk i błękicie nieba. wtedy przy lokalizacji pomocny bywa jej charakterystyczny głos - silny, wibrujący trel, słyszany z ok. 200-300 m.

Żołna jest gatunkiem spotykanym m.in. w ciepłych rejonach południowej i południowo-wschodniej Europy, gdzie najliczniejsze populacje zasiedlają Półwysep Iberyjski, Półwysep Bałkański oraz wschodnie krańce kontynentu (Cramp 1985). W Polsce liczebność szacowana była do niedawna na 20-50 par lęgowych (Tomiałojć i Stawarczyk 2003), a najważniejsze lęgowiska znajdowały się w południowo-wschodniej części kraju: na Ziemi Przemyskiej, Zamojszczyźnie i Kielecczyźnie (Stachyra i Kurek 2002). Obecnie największą w Polsce jest populacja świętokrzyska, która w roku 2007 liczyła 64 pary. Najliczniej żołna odnotowywana jest na terenie powiatu ostrowieckiego, gdzie od początku lat dziewięćdziesiątych wykazuje stałą tendencję wzrostową.
Żołna jest gatunkiem otwartego krajobrazu o bogatej rzeźbie z pojedynczymi drzewami, krzewami i niewielkimi laskami często w pobliżu rzek i cieków wodnych. Zasiedla tereny o zróżnicowanej strukturze gospodarowania rolniczego, będące mozaiką pól, łąk i ugorów.
Warunkiem determinującym gniazdowanie obok bazy pokarmowej jest występowanie stromych skarp lessowych niezbędnych do założenia gniazda. W ostatnim jednak czasie obserwuje się gniazdowanie w piaskowniach, a nawet niewielkich, polnych wyrobiskach piachu.
Liczebność żołny w roku 2007 w poszczególnych powiatach woj. świętokrzyskiego:
  • 32 pary, pow. ostrowiecki
  • 14 par, pow. jędrzejowski
  • 5 par, pow. starachowicki
  • 5 par, pow. staszowski
  • 3 pary, pow. pińczowski
  • 2 pary, pow. buski
  • 2 pary, pow. kielecki
  • 1 para, pow. sandomierski
Żołny przylatują na lęgowiska europejskie z Afryki, gdzie na południe od Sahary spędzają od 6 do 7 miesięcy.
(Fry et. al. 1992, Cramp 1985). W regionie świętokrzyskim pojawiają się w trzeciej dekadzie maja.


Żołna, samica.

Ptaki przylatują w grupie z której już w pierwszych dniach dochodzi do wyodrębnienia się par i rozlokowania w terenie. Następnie przez około 10 dni dobrana para uczestniczy w kopaniu nory, zakończonej komorą lęgową. Łączna długość korytarza waha się od 50 do 200 cm.


Skarpa lessowa z norą żołny.
Nieużytki to jedne z terenów żerowiskowych żołny.
Rozmieszczenie poszczególnych stanowisk w terenie ma charakter luźnych kolonii, np.: w pow. ostrowieckim gniazda są rozlokowane pojedynczo, rzadziej po 2, wyjątkowo w 2006r. jeden wąwóz zasiedlało 6 par. Do wyjątków należy również znalezienie na terenie pow. jędrzejowskiego kolonii liczące kilkanaście zajętych nor usytuowanych dość blisko siebie. Świętokrzyskie żołny nie zajmują zeszłorocznych gniazd. Zdarza się natomiast, że jedna para kopie dwie, a nawet trzy nory i zajmuje jedną z nich. Skarpy wykorzystywane do założenia gniazda posiadają zróżnicowaną ekspozycję. Nory zakładane są na różnej wysokość w zależności od wielkości skarpy, przeważnie od 0,7 do 10 m. Otwór wlotowy umieszczony jest nie więcej niż 80 cm od górnej krawędzi skarpy.
Samica składa 5-6 białych jaj, które wysiaduje na zmianę z partnerem przez kolejne 20 dni. Udział samicy w wysiadywaniu jest większy, ponieważ to ona pozostaje w gnieździe nocą. (Stachyra i Kurek 2002).
Młode przez ponad 30 dni są intensywnie karmione przez oboje rodziców. Na przełomie lipca i sierpnia opuszczają gniazdo. W ciągu dnia żerują wraz z rodzicami i innymi rodzinami w najbliższej okolicy by na noc powracać do swoich nor.
W upierzeniu osobników młodych dominują barwy oliwkowozielone.
Najliczniejsze koncentracje polęgowe w woj. świętokrzyskim liczyły nawet 130-140 ptaków (pow. ostrowiecki). Z terenów lęgowisk migrują w drugiej połowie sierpnia.



Samica i samiec ze zdobyczą. Pożywieniem żołny są owady chwytane w locie. Nieodłącznym elementem rewiru są czatownie: linie energetyczne lub uschnięte gałęzie, z których ptaki wypatrują ofiar. Jeśli upolowany owad posiada żądło, pocierają nim o linę lub gałązkę, aż do jego usunięcia. Inne ofiary - ważki czy motyle - mogą być spożywane natychmiast po upolowaniu.

Żołna jest gatunkiem chronionym Konwencją Berneńską, Konwencja Bońską, wpisana jest również do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt.

Do największych zagrożeń w regionie należą:
  • zarastanie skarp roślinnością krzewiastą,
  • długotrwałe deszcze skutkujące ograniczeniem dostępności pokarmu,
  • niepokojenie przy gniazdach przez ludzi - eksploatowanie i niwelowanie zajętych skarp prowadzące do porzucenia lęgu,
  • chemizacja rolnictwa,
  • drapieżnictwo lisów i kun.


W celu ochrony świętokrzyskiej populacji żołny oraz zachowania jej siedlisk Towarzystwo Badań i Ochrony Przyrody podjęło następujące zadania:
1. Monitoring
  • Monitoring liczebności populacji lęgowej, polegający na corocznej ocenie rozmieszczenia, liczebności oraz sukcesu lęgowego.
2. Ochrona
  • Powstrzymywanie sukcesji na skarpach (usuwanie roślinności krzewiastej).
  • Współpraca z lokalnymi samorządami i prowadzenie działań edukacyjnych na terenie występowania gatunku.
Jeśli posiadasz informacje dotyczące występowania żołny w woj. świętokrzyskim powiadom koordynatorów akcji:
lub skontaktuj się z biurem:
Towarzystwo Badań i Ochrony Przyrody
ul. Sienkiewicza 68, 25-501 Kielce
tel. (41) 34-44-325
e-mail: biuro@tbop.org.pl

Literatura:
CRAMP S. (Ed.) 1985. The Birds of the Western Palearctic, vol. IV. Oxford University Press.
FRY C. H., FRY K., HARRIS A. 1992. Kingfishers, bee-eater & rollers. Princeton, New Jersey.
STACHYRA P. KUREK H. 2002 Żołna. Monografie przyrodnicze. Wydawnictwo Klubu Przyrodników. Świebodzin
TOMIAŁOJĆ L., STAWARCZYK T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. PTPP "pro Natura". Wrocław.


Population monitoring and protection of breeding sites
of the bee-eater Merops apiaster in the Świętokrzyskie voivodeship

The population of the bee-eater in Poland was estimated at 20-50 breeding pairs (Tomiałojć & Stawarczyk 2003). The biggest breeding sites were situated in the southeast of the country: in the Przemyśl, Zamość and Kielce Lands (Stachyra & Kurek 2002). Yet in 2007 the bee-eater breeding population in the Świętokrzyskie voivodeship alone was 64 pairs in the eight south-eastern districts. From the early 1990's on, a steady increase in the species' population was observed in the Ostrowiec region. To protect the local bee-eater population and preserve its habitats, Wildlife Research and Conservation Society carries out a conservation project comprising population monitoring and maintaining the breeding sites of the species. Within its range, suitable earth banks are cleared from overgrowing shrub to allow settling; local communities are informed about the program and its aims.

Świętokrzyska Grupa Ornitologiczna

© TOWARZYSTWO BADAŃ I OCHRONY PRZYRODY

ul. Sienkiewicza 68, 25-501 Kielce, tel./fax (41)34-44-325

www.tbop.org.pl/sgo

e-mail: kartotekasgo@tbop.org.pl

e-mail: kartotekasgo@op.pl