Tradycyjny wiejski ogród, fot. Jacek Tabor

W 2003 roku Towarzystwo Badań i Ochrony Przyrody przystąpiło do realizacji "Programu ochrony trzmieli w Polsce środkowej".
Głównym zadaniem projektu jest zwiększenie liczebności populacji dzikich trzmieli poprzez przywrócenie i wzbogacenie ich bazy pokarmowej oraz tworzenie sztucznych miejsc gniazdowych.
Innymi jego elementami są:
- przywrócenie dawnego kwiecistego charakteru polskiej wsi, tak ważnego również dla innych gatunków owadów,
- edukacja rolników, dzieci i młodzieży o roli trzmieli w środowisku,
- zwiększenie efektywności plonowania warzyw i owoców.
Program finansowany jest ze środków Programu Małych Dotacji Globalnego Funduszu Środowiska ONZ i Fundacji EkoFundusz.
Program ochrony trzmieli w Polsce środkowej realizowany jest na terenie województwa świętokrzyskiego, łódzkiego i mazowieckiego w obrębie siedmiu parków krajobrazowych: Spalskiego, Sulejowskiego, Przedborskiego, Wzniesień Łódzkich, Bolimowskiego, Kozienickiego i Suchedniowsko-Oblęgorskiego. Działaniami programu objęto również Świętokrzyski Park Narodowy oraz strefę priorytetową programu rolno - środowiskowego w okolicach Końskich.
Dzięki przychylności Lasów Państwowych, Polskiego Związku Łowieckiego i dyrekcji parków, prowadzone są kontraktowane zasiewy roślin miododajnych przez rolników. Nasiona oraz instrukcje uprawy dostarczane są przez wolontariuszy TBOP.

Przekazywanie roślin pokarmowych, fot. Jacek Tabor

Pierwszymi działaniami w ramach projektu było wykonanie przy siedzibie Spalskiego Parku Krajobrazowego (ZNPK) 3 pokazowych rabat pokarmowych dla trzmieli. Zgromadzono na nich łącznie 40 gatunków wieloletnich roślin zielnych pozyskanych z terenu oraz z Ogrodu Botanicznego w Łodzi i Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Łódzkiego.
W trakcie trwania projektu wykonano następujące prace:
- wykonano zasiewy na 200 poletkach o powierzchni 1 ara, roślin miododajnych takich jak: łubin żółty, facelia błękitna, komonica, lucerna, koniczyna czerwona,
- rozpoczęto hodowlę bylin miododajnych do ogrodów przydomowych,
- rozwieziono nieodpłatnie do 1000 gospodarstw (100 wsi) oraz 50 osad leśnych, 10 tysięcy bylin.
Rośliny te znajdywały się w podpisanych doniczkach. Były to specjalnie dobrane gatunki roślin dzikich i ogrodowych z takich gatunków jak m. in.: szałwia lekarska, dalia, malwa, odętka, jasnota biała, lnica pospolita, dąbrówka rozłogowa, miodunka, tojad, orlik, bergenia, chaber driakiewnik, żywokost lekarski, pysznogłóka purpurowa). Razem z roślinami do rolników trafiły kolorowe ulotki z opisem tych roślin, foldery o programie, naklejki. Przekazano także uprzednio zebrane nasiona w specjalnie podpisanych saszetkach.
- na kwitnących wierzbach iwach przeprowadzono w kilkunastu punktach liczenia trzmieli w celu późniejszego porównania liczebności w powiązaniu z wynikami programu. Podobne liczenia przeprowadzono również latem na kwitnących uprawach facelii.

Wieszanie budki dla trzmieli, fot. Jacek Tabor

- latem i wczesną jesienią zebrano w terenie kilkanaście kilogramów nasion roślin pokarmowych dla trzmieli (m. in.: malw, dalii, łubinu, szałwi łąkowej, onętka, odętki).
- wiosną 2005 roku powtórzono zasiewy na kolejnych 200 poletkach - głównie facelii i łubinu żółtego.
- przystąpiono do rozwożenia i monażu w terenie 1000 sztuk specjalnych budek lęgowych dla trzmieli.
Zostały one wywieszone razem z kilkudziesięcioma pęczkami trzcin dla pszczół samotnic, w okolicach wsi objętych programem.
- usypano 200 pryzm kamiennych (np. dla trzmiela kamiennika).
- w Skansenie Rzeki Pilicy w Tomaszowie Mazowieckim, urządzono specjalny ogród pokazowy o wymiarach 5x5 metrów, ukazujący dawny ogród przydomowy w środkowym Nadpiliczu. Została zgromadzona tam kolekcja 30 gatunków roślin ozdobnych. Ogród został ogrodzony i opisany specjalną tablicą prezentującą szereg roślin pokarmowych dla trzmieli.
- w szkołach przeprowadzana jest akcja edukacyjna dzieci i młodzieży.
Około 50 prelekcji wygłosili, bądź wygłoszą wolontariusze TBOP oraz pracownicy parków krajobrazowych na podstawie materiałów edukacyjnych wydanych przez Towarzystwo.
Jesienią zostanie rozpoczęta akcja przekazywania do ogrodów przydomowych oraz wysadzania do okrajków leśnych, 5 tysięcy drzew i krzewów z takich gatunków jak: wierzby, głogi, klony, lipy, ałycza, karagana, wejgela, berberys, mahonia, śnieguliczka koralowa, róże dzikie, wiciokrzew suchodrzew.
Również jesienią zostanie wydany na 2006 rok kalendarz poświęcony projektowi.
Aby wyniki programu były wiarygodne i rzetelnie oceniały jego wpływ na trzmiele, została zapewniona opieka naukowa ze strony naukowców Uniwersytetu Łódzkiego.