strona główna TBOP
Towarzystwo Badań i Ochrony Przyrody

Czynna ochrona siedlisk w rezerwacie "Góry Pieprzowe"

Góry Pieprzowe

"Góry Pieprzowe" zwane również "Pieprzówkami" położone są ok. 2,5 km na północny-wschód od Sandomierza. Zajmują wyniesioną na ponad 60 m krawędź zbocza o ekspozycji południowej, schodzącą stromo w kierunku doliny Wisły. W roku 1979 najcenniejsze przyrodniczo fragmenty objęte zostały ochroną w formie rezerwatu geologiczno-przyrodniczego o łącznej powierzchni 18,01 ha (w najbliższym czasie obszar ten zostanie powiększony do 23,91 ha). Ochronie na tym terenie podlegają odsłonięcia łupków kambryjskich, płaty stepu ostnicowego, stanowiska wiśni karłowatej Prunus fruticosa, stanowiska kilku bardzo rzadkich gatunków dzikich róż oraz niezwykle ciekawa entomofauna.

Rezerwat "Góry Pieprzowe" na tle panoramy Sandomierza
Fragment muraw kserotermicznych - w dole dolina Wisły

Teren rezerwatu posiada urozmaiconą rzeźbę, jest silnie pofałdowany i porozcinany licznymi wąwozami. Strome zbocza zbudowane są z łupków środkowo-kambryjskich, pokrytych gliną morenową i lessem. W wielu miejscach łupki te tworzą obszerne odsłonięcia jedyne tego rodzaju w Polsce. Podstawowymi utworami budującymi "Pieprzówki" są łupki ilaste, łupki kwarcowo-mikowe, piaskowce kwarcowo-wapienne, kwarcyty i zlepieńce. Swoją nazwę miejsce to zawdzięcza odsłonięciom szaroczarnych i ciemnopopielatych łupków ilastych przypominających kolorem pieprz.

Wychodnie łupków kambryjskich - jedne z najstarszych skał w Polsce powstałe ponad 500 mln lat temu

"Góry Pieprzowe" charakteryzują się niezwykle bogatą i ciekawą florą, na którą składa się 397 stwierdzonych dotychczas gatunków, w tym 347 gatunków to rośliny naczyniowe i 50 gatunków porostów, wątrobowców i mchów. Charakterystyczne zbiorowiska roślinne porastające ten teren to murawy kserotermiczne z ostnicą włosowatą Stipa capillata i palczatką kosmatą Botriochloa ischaemum, oraz zarośla kserotermiczne z dzikimi różami, tarniną Prunus spinosa, wisienką stepową, głogiem Crataegus, berberysem pospolitym Berberis vulgaris i ligustrem Ligustrum vulgare. Niewątpliwie najcenniejszym zbiorowiskiem roślinnym jest step ostnicowy z tworzącą go reliktową roślinnością. Rezerwat stanowi największe w Europie skupienie dziko rosnących róż. Niektóre z ich form zostały tu po raz pierwszy opisane i są niewątpliwie endemiczne. Dotychczas wykazano stąd 12 gatunków róż, co stanowi ok. 70% gatunków występujących w Polsce. 13 z rosnących tu gatunków roślin podlega ochronie ścisłej, w tym m. in.: wiśnia karłowata, róża francuska Rosa gallica, zawilec wielkokwiatowy Anemone silvestris, ostnica włosowata Stipa capillata, dzwonek syberyjski Campanula sibirica, dziewięćsił bezłodygowy Carlina acaulis, goryczka krzyżowa Gentiana cruciata.

Murawy kserotermiczne rezerwatu zasiedla kilkadziesiąt gatunków ciepło i sucholubnych owadów, reprezentujących głównie element pontyjski. Kilka gatunków pająków, chrząszczy i pszczół, posiada tu jedyne stanowiska w Polsce.
Wśród chrząszczy na uwagę zasługują: stepowa kózka Dorcadion scopolii i bogatek Sphenoptera substriata (jedyne stanowisko w Polsce), ryjkowiec Nemonyx lepturoides, i żuki Aphodius brevis i A. porcus, oraz kilkadziesiąt innych rzadkich, kserofilnych gatunków. Z pluskwiaków różnoskrzydłych charakterystycznym i licznie występującym gatunkiem jest Stephanitis piri (jedno z 3 stanowisk w Polsce) - "Góry Pieprzowe" są jego najliczniejszą kolonią w kraju. Na jedynym stanowisku w Polsce występują tu 2 południowe gatunki pluskwiaków równoskrzydłych: Idiocerus notatus i Macropsis megerle. Nie mniej interesująco przedstawia się fauna błonkówek. Na murawach kserotermicznych występują 2 monofagiczne gatunki pszczół - Colletes punctatus i Andrena pancisquama, związane z czarnuszką polną Nigella arvensis i stepowym dzwonkiem syberyjskim. Na jedynym stanowisku w Polsce, występuje tu również Rhopites hartmanni - gatunek z rodziny pszczołowatych. Jedne z niewielu, lub jedyne stanowiska w kraju posiada tu również kilka gatunków stepowych pająków. Ponadto dotychczas wykazano stąd 10 gatunków trzmieli, 3 gatunki trzmielcy i 34 gatunki motyli. "Góry Pieprzowe" proponowane są do włączenia do sieci NATURA 2000 (znajdują się na Shadow List).
Zachowanie unikalnej flory i fauny tego terenu jest niezwykle ważne nie tylko ze względów naukowych ale też ze względu na bezpośrednie sąsiedztwo Wisły, która jest ważnym korytarzem migracyjnym, którym wiele gatunków rozprzestrzeniać się może na dalsze tereny.

Rosarium zimą. W rezerwacie występuje 12 gatunków róż, kilka z nich to endemity
Jedna ze ścieżek na terenie rezerwatu; niektóre z nich przeznaczone będą do likwidacji

Wypasane na tym terenie do końca lat 80-tych bydło i owce, przyczyniały się do pewnych niekorzystnych zmian w ekosystemie muraw kserotermicznych. Wypas zapobiegał jednak sukcesji. Obecnie w wyniku ograniczenia hodowli, obszar rezerwatu ulega silnemu zarastaniu przez gatunki drzewiaste, często obce naszej florze. Największym problemem jest silne i szybkie rozprzestrzenianie się robini akacjowej Robinia pseudoacacia, która porasta już ponad połowę powierzchni rezerwatu i rozprzestrzenia się dalej. W sukcesji biorą udział również brzozy i osiki. Na niektórych powierzchniach nadmiernie rozrasta się tarnina. Ponadto w 2 miejscach pojawiły się płaty nawłoci późnej. Dalsze niepohamowane rozprzestrzenianie się tych gatunków doprowadzi z pewnością do zmiany biotopu i utraty unikalnych walorów przyrodniczych tego terenu.
Aby temu zapobiec Towarzystwo Badań i Ochrony Przyrody rozpoczęto zabiegi mające na celu powstrzymanie procesu zarastania, odsłaniając powierzchnię i przywracając dawny zasięg muraw kserotermicznych. Ponadto mając na uwadze bliskość Sandomierza i fakt że "Góry Pieprzowe" są największą przyrodniczą atrakcją turystyczną w tej okolicy, TBOP chciałoby odpowiednio przygotować ten teren dla ruchu turystycznego i funkcji dydaktycznych.

Największym zagrożeniem dla chronionych siedlisk w rezerwacie jest jego zarastanie przez szybko rozprzestrzeniającą się robinię akacjową.

W trakcie prowadzenia zabiegów ochronnych robinia akacjowa zostanie usunięta w całości, podobnie jak większość osik, brzóz i sosen. Pieńki po ścięciu smarowane będą środkiem chemicznym niszczącym korzenie i uniemożliwiającym odrosty. Powierzchnie z nawłocią późną zostaną wykoszone i spryskane herbicydem. Są to drastyczne środki, jednak tylko w ten sposób powstrzymywanie sukcesji może przynieść efekt w dłuższej skali czasowej. Aby przyspieszyć proces odradzania roślinności kserotermicznej, na wycięte powierzchnie rozrzucane będą dojrzałe kłosy traw ścięte z fragmentów dobrze zachowanych powierzchni muraw.
Duży problem przy wykonaniu prac, stwarzać będą specyficzne i bardzo trudne warunki terenowe. Prace wykonywane będą na nadwiślańskiej skarpie o nachyleniu stoku 30-60o, co znacznie utrudni wycinkę a przede wszystkim wytransportowanie ściętej masy. Konieczna będzie ścisła współpraca z okolicznymi mieszkańcami, ponieważ tereny bezpośrednio graniczące z górną granicą rezerwatu są własnością prywatną, a właśnie tutaj wynoszony i składowany przed wywiezieniem musi być wycięty materiał. Będzie on następnie wywożony na wyznaczone miejsce składowania. Materiał ten będzie mógł być później zagospodarowany (np. jako opał). Z kolei z dolnych części rezerwatu, wycięta masa przewożona będzie na wyspę wiślaną. Część powierzchni wymagających szczególnej ostrożności przy wycince, ze względu na rosnące rzadkie gatunki róż i wiśnię karłowatą, czyszczona będzie nieodpłatnie przez członków TBOP. Prace te kontynuowane będą również po zakończeniu projektu (zgodnie z planem ochrony rezerwatu). Dlatego też konieczny będzie zakup dodatkowych narzędzi. Łączna powierzchnia objęta zabiegami wynosi ok. 21 ha.

Usuwanie niepożądanych zadrzewień i zakrzaczeń. Prace prowadzone są w dość trudnych warunkach na stromych zboczach. Cięcia pozwolą na przywrócenie cennych przyrodniczo fragmentów muraw stepowych i wychodni skalnych.

Przy zagospodarowaniu turystycznym i dydaktycznym Towarzystwo Badań i Ochrony Przyrody będzie ściśle współpracowało z lokalnymi samorządami i organizacjami, które przejmą większość kosztów tych zadań. Dotychczasowa trasa szlaku turystycznego przebiegającego przez rezerwat zostanie zmodyfikowana tak, aby jak najmniej zagrażać jego walorom przyrodniczym. Ustawione zostaną tablice edukacyjne. Wszystkie "dzikie" ścieżki na terenie rezerwatu zostaną zlikwidowane i zabezpieczone przed ponownym używaniem. Na obrzeżach rezerwatu wybudowane zostanie miejsce odpoczynku (zadaszenie). Na górnej granicy powstanie niewielka platforma widokowa. Wydany zostanie przewodnik dla przyrodników i turystów. Realizatorami tych działań będą: Starostwo Powiatowe w Sandomierzu, Gmina Sandomierz, Koło PTTK w Sandomierzu. Po zakończeniu projektu Towarzystwo będzie organizować tutaj ornitologiczne obozy obrączkarskie i wykonywać niezbędne prace pielęgnacyjne (głównie cięcia). Członkowie PTTK i PZW dbać będą o infrastrukturę turystyczną i czystość na terenie rezerwatu.

Realizacja projektu przyczyni się do zachowania unikalnego w skali Polski i Europy rezerwatu przyrody, z jego niezwykle ciekawą, reliktową florą i fauną. Zachowane zostaną również jedyne tego rodzaju odsłonięcia łupków środkowo-kambryjskich w kraju, będące przedmiotem licznych i nieustających badań geologicznych. Teren rezerwatu zostanie w sposób prawidłowy (nie zagrażający jego degradacji) udostępniony dla ruchu turystycznego (modyfikacja dotychczasowej trasy szlaku turystycznego) i zacznie spełniać zadania dydaktyczne (wyznaczenie ścieżek dydaktycznych, wykonanie i ustawienie tablic edukacyjnych). Likwidacja "dzikich ścieżek" zabezpieczy ten obszar przed niekontrolowaną penetracją. W przyszłości (II etap?) wskazane byłoby wprowadzenie kontrolowanego wypasu owiec i wykaszania. Rozpowszechnienie działań w ramach projektu, przyczyni się do zwrócenia większej uwagi na problemy ochrony przyrody "Gór Pieprzowych" i spopularyzuje metody czynnej ochrony przyrody. Pozwoli też na przybliżenie działalności organizacji pozarządowej na polu ochrony przyrody i działań na rzecz lokalnych społeczności.

Tomasz Dzierżanowski
koordynator projektu

(tomdz@op.pl)

Fundacja EkoFundusz GEF/SGP

Świętokrzyska Grupa Ornitologiczna

© TOWARZYSTWO BADAŃ I OCHRONY PRZYRODY

ul. Sienkiewicza 68, 25-501 Kielce, tel./fax (41)34-44-325

e-mail: biuro@tbop.org.pl