Cietrzew Tetrao tetrix jest gatunkiem osiadłym zasiedlającym obszary zadrzewione. Jest ptakiem o aktywności dziennej; tylko w okresie toków aktywność kogutów zaczyna się przed świtem.
Większą część życia ptaki spędzają na obszarach otwartych i półotwartych - wrzosowiskach, uprawach leśnych, młodnikach, na pograniczu lasu i ekstensywnie użytkowanych pól, a w terenach górskich przy górnej granicy lasu i hal. Przeważnie obserwuje się je na ziemi. Tam tokują, gniazdują, wychowują młode. Okresowo, szczególnie zimą, częściej przesiadują na drzewach, gdzie żerują. Cietrzew żywi się przeważnie pokarmem roślinnym, a latem zjada także dużo bezkręgowców, które są głównym składnikiem pokarmu piskląt.
Cietrzew jest gatunkiem szeroko rozprzestrzenionym w północnych i środkowych częściach Eurazji. Spotykany jest w Anglii, Szkocji, Skandynawii i dalej na wschód aż po północno-wschodnie Chiny i północne rejony Korei. Zasiedla prawie całą strefę lasów i lasostepu Pelarktyki. Niekiedy spotykany jest również na azjatyckich stepach. Występuje w półotwatych biotopach, zarówno na nizinach jak i w górach.
W Europie najliczniej występuje w północnej części kontynentu. Populacje powyżej 100 tys. osobników występują w Norwegii, Szwecji, Finlandii i w europejskiej części Rosji. Stosunkowo licznie (10-20 tys. osobników) występuje na Łotwie, Białorusi, Ukrainie, w Estonii, Włoszech, Austrii, we Francji i na Wyspach Brytyjskich.
Od lat 70-tych zaczęto obsewować gwałtowne zmniejszanie liczebności cietrzewi w większości krajów Europy (zielone strzałki na mapie). W latach 90-tych stabilne pozostały tylko populacje: alpejska, norweska, populacja cietrzewi zamieszkująca Karpaty słowackie i tereny Białorusi. Jedynie w Szwecji odnotowano niewielki wzrost liczebności ptaków.
Ogólna liczebność populacji europejskiej cietrzewia jest trudna do oszacowania. Badania wskazują, że obszarem najgęściej zasiedlonym jest europejska część Rosji, choć i tam zauważono tendencję spadkową.
W Polsce jeszcze do początków lat 30 XX wieku cietrzew występował we wszystkich regionach, choć nielicznie już w zachodniej części kraju. Trend spadkowy jednak już wtedy był silnie zaznaczony. W końcu lat 70 areał występowania obejmował już tylko Równinę Kurpiowską, część Pojezierza Mazurskiego, Kotlinę Biebrzańską, Puszczę Augustowską, Wysoczyzny: Białostocką, Bielską i Siedlecką, Polesie Lubelskie, Kotlinę Sandomierską, Wyżyny: Śląsko-Krakowską i Małopolską oraz część Karpat Zachodnich. Szacunkowe dane dotyczące liczebności gatunku w tych latach podają dla obszaru całego kraju liczebność 33 tysięcy osobników. Na przełomie lat 80-tych i 90-tych cietrzew opuścił 45% zajmowanych obszarów. W roku 1994 regularne występowanie gatunku odnotowano już tylko na około 6% terytorium kraju, a liczebność oszacowano zaledwie na 5370 ptaków. Rok później gatunek znalazł się na liście zwierząt objętych ochroną gatunkową.
W ostatnim dziesięcioleciu jego występowanie było ograniczone zaledwie do kilku miejsc.
Obecnie (patrz mapa obok) możemy go spotkać jedynie w północno-wschodniej części kraju, w Karpatach Zachodnich, Sudetach, Borach Dolnośląskich oraz na w kilku miejscach na Kielecczyźnie. Rozproszone, nieliczne stanowiska odnotowane są również w województwie śląskim i na południu Lubelszczyzny. Obecnie wydaje się, że krajowa populacja nie przekracza 1500 osobników, wciąż zmniejszając swoją liczebność.

© TOWARZYSTWO BADAŃ I OCHRONY PRZYRODY

ul. Sienkiewicza 68, 25-501 Kielce, tel./fax (41)34-44-325

e-mail: biuro@tbop.org.pl