Program czynnej ochrony miejsc występowania cietrzewia na Kielecczyźnie

W związku z dramatycznym spadkiem liczebności ptaków członkowie Towarzystwa Badań i Ochrony Przyrody rozpoczęli w 2002 roku II etap projektu pod nazwą "Czynna ochrona miejsc występowania cietrzewia na Kielecczyźnie". Zadaniem programu było powstrzymanie zaniku cietrzewia w regionie. Sponsorem strategicznym projektu była Fundacja Ekoundusz.
Wydatnej pomocy w trakcie realizacji programu przez cały okres trwania udzielała Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Radomiu, Nadleśnictwa regionu oraz Zarząd Okręgowy Polskiego Związku Łowieckiego w Kielcach.

Punktem wyjścia do działań ochronnych była kompleksowa inwentaryzacja ostoi tego gatunku. Pozwoliło to określić rodzaj przedsięwzięć jakie należy podjąć w celu ochrony tokowisk i ostoi, a w dalszej kolejności pozostałych prac niezbędnych do wykonania w terenie. W trakcie prac monitoringowych wykazano zanik użytkowania śródleśnych łąk i pastwisk co powodowało silne zarastanie nalotem brzozowym a tym samym zanik tokowisk. W związku z tym w szeregu miejsc (głównie na tokowiskach) usunięto nalot roślin drzewiastych jak również wysoką roślinność zielną. Pozwoliło to przywrócić te miejsca do optymalnego stanu, pozwalającego na bezpieczne odbywanie corocznych toków. W miejscach występowania cietrzewia, które uprzednio zmeliorowano lub osuszono, na kanałach i strumieniach wykonano przytamowania i zastawki poprawiające warunki wilgotnościowe. W celu poprawy bazy pokarmowej w części miejsc występowania dosadzono kilka tysięcy sadzonek roślin pokarmowych (jarzębina, róża). Miejsca bytowania cietrzewi zostały otoczone ochroną. Powstały nowe strefy ochronne gatunku, przygotowano również dokumentację 14 użytków ekologicznych, obejmujących zasięgiem najcenniejsze obszary.

	Jednym z największych zagrożeń dla populacji cietrzewia (obok utraty siedlisk) jest w ostatnich latach gwałtowne zwiększenie presji drapieżników (głównie lisa). W wyniku niedawnego rozpoczęcia szczepień lisów przeciwko wściekliźnie, ich liczebność gwałtownie wzrosła (w niektórych miejscach nawet 6-krotnie). Obecnie to właśnie lisy stały się głównym powodem gwałtownego zmniejszenia się sukcesu lęgowego cietrzewia, a także innych ptaków gniazdujących na ziemi. A właśnie odpowiednio wysoki sukces lęgowy (jak udowodniły badania naukowe) jest głównym czynnikiem decydującym o dynamice liczebności cietrzewia. W ścisłej współpracy z miejscowymi kołami łowieckimi w cyklu rocznym dokonywano kontrolowanej redukcji drapieżników w ostojach. Oprócz lisa w wielu miejscach w ostatnim 10-leciu odnotowano występowanie jenota - drapieżnika od niedawna występującego w kraju. Dotychczas brak jest dowodów na drapieżnictwo jenotów na cietrzewiach, jednak z uwagi na pokrywanie się miejsc występowania, sytuacje takie na pewno mają miejsce.

Cietrzew w ostatnich latach upodobał sobie tereny niedostępne, śródleśne torfowiska dotychczas niezmienione znacząco ręką ludzką. Niestety z roku na rok i tu odnotowuje się prace związane z "poprawianiem przyrody" - nadal osuszane są torfowiska, pozyskiwany jest z nich torfowiec, wydobywany torf, zostają osuszone śródleśne podmokłe łąki. A to właśnie te miejsca są obszarami występowania najbardziej zagrożonych elementów krajowej flory i fauny. Cietrzew jest gatunkiem dla którego podstawowym pokarmem w okresie letnim i jesiennym są jagody, pędy borówek i żurawiny. Właśnie wtedy w większości ostoi, znacznie nasila się w presją ludności pozyskującej jagody, grzyby (szczególnie wyraźnie obserwuje się w ostatnich latach), co powoduje silne niepokojenie i rozdzielanie się stad rodzinnych w okresie wodzenia piskląt.

Pomimo objęcia gatunku ochroną gatunkową (do 1994 był to ptak łowny), nadal gdzieniegdzie dochodzi do łamania prawa i nielegalnego pozyskiwania ostatnich tokujących ptaków.
Wydaje się, że w wyniku podjętych działań ochronnych został zatrzymany trend spadkowy i chwilowo sytuacja się ustabilizowała. Jednak to dopiero początek prac. W przypadku zaprzestania zabiegów (szczególnie kontrolowanego odstrzału drapieżników jak również zabiegów pielęgnacyjnych w ostojach) każdego roku będziemy tracili bezpowrotnie kolejne miejsca w których występują te piękne ptaki.
Jeśli znasz miejsca występowania ptaków, jeśli nie jest obcy Ci los ginącego bezbronnego gatunku, jeśli chcesz przyłączyć się do ich ochrony - skontaktuj się z Towarzystwem Badań i Ochrony Przyrody. Wspólnie z nami będziesz realizował program ochrony cietrzewia i innych zagrożonych gatunków.
Nie pozwólmy wyginąć cietrzewiom!

ul. Sienkiewicza 68, 25-501 Kielce, tel./fax (41)34-44-325

e-mail: biuro@tbop.org.pl