Łabędź czarnodzioby Cygnus columbianus to najrzadszy gatunek z rodzaju Cygnus występujący w Europie. Jego najbliższe lęgowiska znajdują się w delcie Peczory w północno-wschodniej Rosji, odległej od granic Polski o około 2100 km. Jest gatunkiem arktycznym, a zarazem najbardziej dalekodystansowym migrantem spośród łabędzi, jego zimowiska znajdują się w zachodniej Europie, głównie w Danii, Holandii, Anglii i Irlandii. W Polsce pojawia się na przelotach jesienią od końca września, z główną kulminacją przelotu w listopadzie, oraz wiosną, od końca lutego do kwietnia. Jest gatunkiem tundrowym i w Polsce lęgów nie odbywa. W czasie gniazdowania jego siedliskiem jest głównie bagnista, nadmorska tundra arktyczna. Na zimowiskach preferuje bagna oraz płytkie, niezamarzające zbiorniki wodne sąsiadujące z łąkami i polami, na których, podobnie jak łabędzie krzykliwe, czy gęsi, regularnie żeruje. W Polsce zimuje sporadycznie i w bardzo niewielkiej liczbie, prawie wyłącznie w północno - zachodniej części kraju.

Łabędzie czarnodziobe, fot. K. Dudzik

Łabędź czarnodzioby wśród grona ornitologów jest powszechnie nazywany "bewikiem" od łacińskiej nazwy jego euroazjatyckiego podgatunku: Cygnus columbianus bewickii. Nazwa ta została nadana na cześć znanego, brytyjskiego grawera, Thomasa Bewick'a (1753-1828). Jego szczególną pasją była przyroda i tworzenie ilustracji ptaków w ich naturalnym środowisku.
Łabędź czarnodzioby w Polsce po raz pierwszy został zaobserwowany dopiero w październiku 1921 roku pod Gdańskiem. Aż do roku 1964 był on wyjątkowym gościem odnotowanym tylko 10 - krotnie na wybrzeżu. W latach 1961 - 1974 stwierdzono go w kraju już 85 razy, wykrywając przy tym objawy wyraźnego przelotu zarówno wzdłuż wybrzeża, jak i wzdłuż doliny Noteci i dolnej Warty. Wzrost liczby obserwacji był przejawiany w kolejnych latach - na przestrzeni 1975 - 1979 zanotowano kolejne 353 spotkania z łączną liczbą 4747 ptaków. Coraz liczniejsze i regularne obserwacje na obszarze Polski były spowodowane poważnymi zmianami na zimowiskach tego gatunku. Jeszcze na początku XX wieku zimował on w rejonie Morza Kaspijskiego i Jeziora Aralskiego, a więc migrował na południe od swych lęgowisk i właściwie nie zalatywał do Europy Środkowej i Zachodniej. Wielkoobszarowe przekształcenia siedlisk spowodowane osuszaniem wielkich połaci terenów w rejonie kaspijsko - aralskim spowodowały, że gatunek ten zmuszony był szukać innych zimowisk i wykształcił zupełnie inną, stałą trasę migracji.
Obecnie podczas przelotów spotykany jest on głównie północnej, centralnej i zachodniej części kraju, czym dalej na południe, tym jego spotkania są rzadsze. Jedynym stałym miejscem jego obserwacji na południu jest dolina Baryczy. W południowo - wschodniej części kraju jest on nadal gatunkiem obserwowanym rzadko. W regionie świętokrzyskim do roku 2000 odnotowany zaledwie sześciokrotnie. Po raz pierwszy obserwowany 20 - 23 XI 1993 roku przez Jarka Sułka z ekipą na zbiorniku Chańcza - odnotowano wtedy 2 dorosłe ptaki. Kolejne 5 stwierdzeń odnotowano dopiero w latach 1999 - 2000 (kartoteka ornitologiczna TBOP). Od tego okresu liczba jego obserwacji w regionie wzrosła. Jego przelot najlepiej został poznany na stawach rybnych w dolinie Białej Nidy. W latach 2004 - 2008 odnotowano go 26 razy i zarejestrowano łącznie 118 osobników. Nieco liczniej pojawiał się jesienią 15 stwierdzeń, 69 osobników), niż wiosną (11 stwierdzeń, 49 osobników). Szczyt przelotu wiosennego przypadał na trzecią dekadę marca i pierwszą dekadę kwietnia, a jesiennego na cały listopad. 2 największe koncentracje odnotowano jednak w dolinie górnej Pilicy: 03 XI 2003 obserwowano 13 osobników na stawach w Koniecpolu, a 23 marca 2005 widziano 12 ptaków na stawach Okołowice (K. Dudzik). W dolinie Białej Nidy największe stado stwierdzono 18 XI 2006 w kompleksie Radków - 10 osobników (K. Dudzik, P. Grzegorczyk). W innych częściach regionu pojawia się wyjątkowo, a jego obserwacje mają charakter nieregularny. Na jego częstsze, niż w pozostałej części regionu pojawy, ma prawdopodobnie wpływ duże nagromadzenie płytkich, średniej wielkości kompleksów stawów rybnych, częściowo otoczonych lasem, a częściowo łąkami. Wydaje się, że takie miejsca podczas migracji są przez niego tutaj najchętniej wybierane. Nie obserwowany dotychczas na rzekach, a na zbiornikach zaporowych pojawia się wyjątkowo. Wszystkie obserwacje dotyczyły ptaków obserwowanych w środowisku wodnym.

Łabędzie czarnodziobe, fot. K. Dudzik

Łabędź czarnodzioby (bewik) jest najmniejszym z europejskich łabędzi. Mimo iż podobny do łabędzia krzykliwego, jest od niego wyraźnie mniejszy. Porównanie sylwetek obu gatunków przedstawiają poniższe zdjęcia. W stosunku do łabędzia krzykliwgo ma on mniejszy korpus, krótszą i nieco grubszą szyję, jego głowa jest bardziej okrągła a dziób krótszy. Drugi człon nazwy gatunku jest bardzo trafny - u dorosłych ptaków czerni na dziobie jest proporcjonalnie więcej w stosunku do żółci, niż u krzykliwca. Interesujące jest, że ptaki w stadzie potrafią rozpoznawać się po indywidualnym dla każdego osobnika rysunku na dziobie. Obie płcie są ubarwione tak samo. Tworzy monogamiczne pary. Jego głosy są podobne do głosów łabędzia krzykliwego, lecz wyższe w tonie.
Pokarmem łabędzia czarnodziobego na lęgowiskach i miejscach postoju podczas migracji jest przede wszystkim wodna roślinność zanurzona, natomiast zimą w bardzo dużym stopniu rośliny lądowe, takie jak rzepak, rozmaite ścierniska i oziminy, a nawet trawy i buraki cukrowe.
Łabędź czarnodzioby jest szeroko rozpowszechniony, zarówno w Palearktyce, jak i Nearktyce. W Nearktyce gniazduje podgatunek Cygnus columbianus columbianus (ang. Whistling Swan), wyróżniający się prawie całkowicie czarnym dziobem z niewielką żóltą plamką przy nasadzie. W Palearktyce z kolei występuje podgatunek Cygnus columbianus bewickii, który gnieździ się od delty Peczory na zachodzie, aż do półwyspu Czukotka na wschodzie Eurazji. Różne są trasy migracji podgatunku eurazjatyckiego - populacja z półwyspu Tajmyr i ta na zachód od niego, zimuje w zachodniej Europie. Populacja występująca na wschód od Tajmyru zimuje w południowo - wschodniej Azji, głównie w Japonii i Korei. Jednak pomimo szerokiego rozmieszczenia jest gatunkiem rzadkim - ogólnoeuropejski cenzus podczas zimy w styczniu 1995 wykazał, że liczebność ptaków zimujących w Palearktyce Zachodniej nie przekracza 30 tys. osobników. Populacja gatunku fluktuuje w zależności od sukcesu lęgowego.
Ze względu na jego niską liczebność gatunek ten został wymieniony w załączniku I Dyrektywy Ptasiej, co świadczy o tym, że jest on szczególnie cenny z punktu widzenia ochrony przyrody na całym kontynencie europejskim.

Łabędź czarnodzioby, fot. K. Dudzik
Porównanie: łabędzia czarnodziobego...		i łabędzia krzykliwego, fot. K. Dudzik

---

© TOWARZYSTWO BADAŃ I OCHRONY PRZYRODY

ul. Sienkiewicza 68, 25-501 Kielce, tel./fax (41)34-44-325

e-mail: biuro@tbop.org.pl