Młody łabędź niemy, fot. P. Zięcik

Łabędź niemy Cygnus olor wraz ze wzrostem liczebności w wielu krajach Europy Środkowej i Zachodniej w ostatnich dziesięcioleciach stał się gatunkiem wzbudzającym coraz większe zainteresowanie ornitologów. W wielu regionach tego kontynentu już dawno zaczęły być prowadzone badania nad tym gatunkiem, polegające między innymi na obrączkowaniu, głównie w miejscach zimowania, a także na zbiorowych pierzowiskach i lęgowiskach oraz na późniejszym obserwowaniu losów w ten sposób oznakowanych ptaków. Od kilkudziesięciu lat badania te są prowadzone również w Polsce, jednakże ze zmienną intensywnością w różnych regionach kraju. I tak do roku 2004 na obszarze regionu świętokrzyskiego zostało zaobrączkowanych zaledwie kilka ptaków.
Aby pogłębić wiedzę na temat regionalnej populacji tego gatunku, w 2004 roku podjęto pierwsze próby chwytania tych ptaków. Zaobrączkowano wtedy 10 łabędzi niemych na 3 lęgowiskach w okolicach Włoszczowy - 6 piskląt i 4 ptaki dorosłe. Ze względu na to, że w Polsce obrączkuje się przeważnie ptaki dorosłe o nieznanym pochodzeniu, a piskląt już znacznie mniej, postanowiono chwytać głównie młode ptaki i osobniki z par lęgowych. W roku 2005 ponowiono próbę obrączkowania tego gatunku. Dzięki przyjaznym stosunkom z właścicielami okolicznych stawów rybnych i innych akwenów rok ten zaowocował zaobrączkowaniem aż 23 piskląt i 2 samców z par lęgowych. Przy okazji chwytania wykryto 2 ptaki lęgowe, które miały już wcześniej założone obrączki: jeden został zaobrączkowany jako ptak pierzący się na stawach Przeręb w dolinie górnej Wisły w 1998 roku, drugi nosił obrączkę słowacką. Wszystkim ptakom oprócz standardowych obrączek aluminiowych na prawe nogi założono żółte obrączki plastikowe z alfanumerycznym kodem, zawierającym 4 znaki. Duże czarne symbole na jaskrawym tle pozwalają na odczytanie takiej obrączki ze znacznie większej odległości, niż samej obrączki metalowej. Już miesiąc po zaobrączkowaniu uzyskano pierwsze krótkodystansowe wiadomości powrotne.

Pisklęta łabędzi niemych, fot. M. Zięcik

W ciągu dwóch lat łabędzie nieme znakowano w regionie na ośmiu stanowiskach, na kolejnych trzech chwytano, lęgowe w tym regionie od 2003 roku, łabędzie krzykliwe - tych ostatnich złapano aż 13 osobników (4 ptaki dorosłe i 9 piskląt) - wszystkim na szyje założono żółte obroże o indywidualnej, niepowtarzalnej numeracji. Główne miejsca odłowów obu gatunków koncentrowały się w promieniu 20 - 30km od Włoszczowy, w zachodniej części województwa. Zanim rozpoczęto program znakowania tych ptaków, uzyskano wiele interesujących wiadomości o ptakach przybyłych do nas z obrączkami. Dotychczas zgromadzono kilkaset wiadomości o ptakach "obcych", w tym około 50 wiadomości o 14 ptakach zaobrączkowanych poza granicami kraju. Są to głównie informacje o ptakach schwytanych na tamtejszych zimowiskach. Otrzymano również 2 wiadomości o łabędziu krzykliwym z Łotwy stwierdzonym w naszym regionie, który był później obserwowany na zimowisku w Niemczech.
Spośród wiadomości o łabędziach niemych obrączkowanych na terenie Polski dominują u nas stwierdzenia ptaków oznakowanych w sąsiadującym z naszym b. woj. częstochowskim (35 ptaków), na pierzowiskach

...te same nieco starsze pisklęta , fot. P. Zięcik

Górnego Śląska (14 ptaków), w województwie łódzkim (11 ptaków), na zimowiskach Górnego Śląska (9 ptaków) i Krakowa (3 ptaki). Nielicznie pojawiają się łabędzie obrączkowane w Wielkopolsce (2 ptaki), na Mazowszu (1 ptak) i Opolszczyźnie (1 ptak). Większość informacji uzyskano dzięki odczytom kolorowych obrączek i obroży szyjnych (informacje o 57 osobnikach), natomiast kolejnym 31 ptakom udało się odczytać obrączki aluminiowe. Znaleziono także 2 martwe ptaki z obrączkami aluminiowymi.
Większość ptaków z obrączkami stwierdzono na stałych punktach badawczych, które regularnie i z dużą częstotliwością kontrolowano w ciągu prawie całego roku (do czasu zamarznięcia wód). Do końca roku 2004 najwięcej odczytów uzyskano na stawach w Koniecpolu (77 odczytów), Górkach (65), Okołowicach (56), Młodzawach i rz. Nidzie k. Pińczowa (24) oraz na stawach w Chyczy i Oksie (19).

Odczytów obrączek w latach 1996 - 2004 dokonali: W. Błoński, K. Dudzik, M. Figiel, M. Jantarski, L. Maksalon, R. Maniarski, B. Sępioł, J. Sułek, W. Szczepaniak, P. Wilniewczyc.

Zimujące łabędzie nieme, fot. M. Zięcik

Okazuje się, że wiele naszych łabędzi niemych odlatuje nie tylko na pobliskie śląskie i krakowskie zimowiska. Część z nich dociera na Słowację, Węgry, a nawet do odległych: Słowenii i Chorwacji. Z kolei przez nasz region, jak można się było tego spodziewać, przelatują łabędzie obrączkowane w woj. łódzkim, a często, zwłaszcza na zachód regionu (dolina Pilicy z okolicznymi stawami), zalatują łabędzie obrączkowane na lęgowiskach wokół Częstochowy. W miarę przesuwania się w kierunku wschodnim częstotliwość spotkań tych ostatnich wyraźnie maleje. Natomiast osiedlają się u nas i przystępują do lęgów ptaki znakowane na śląskich pierzowiskach, głównie w Wielikącie k. Raciborza.
Poniżej przedstawiono interesujące stwierdzenia łabędzi niemych obserwowanych w regionie świętokrzyskim noszących obrączki zagraniczne.

BRATISLAWA

A 676 - Obrączkowany 17.06.2002, samica po 2. roku życia, Piestany n. rz. Wag (48.34 N, 17.49 E), Słowacja.
07.05.2003, obserwowany w stadzie, Starachowice (51.03 N, 21.03 E), świętokrzyskie, Polska (W. Błoński, J. Major)
Szczególnie interesująca wiadomość, gdyż dotyczy ptaka zaobrączkowanego wczesnym latem, a nie zimą.

A 763 - Obrączkowany 28.12.2002, samica, ptak lotny, Piestany n. rz. Wag (48.34 N, 17.49 E), Słowacja.
09.08.2003, obserwowany na zbiorowym pierzowisku, Chycza (50.42 N, 20.03E), świętokrzyskie, Polska (K. Dudzik, P. Sokoliński, K. Górski)

BUDAPEST

HU 370 - Obrączkowany 29.12.2001, samica w 2. roku życia, Nagymaros n. Dunajem (47.48 N, 18.57 E), Węgry.
Ponownie stwierdzony w KGŚ - 16.08.2003, obserwowany na zbiorowym pierzowisku, Chycza (50.42 N, 20.03 E), świętokrzyskie, Polska (K. Dudzik, P. Sokoliński, A. Górski)

HU 418 - Obrączkowany 15.12.2001, ptak w 1. roku życia, Nagymaros n. Dunajem (47.48 N, 18.57 E), Węgry.
Ponownie stwierdzony w KGŚ - 07.05.2003, obserwowany w stadzie, Starachowice (51.03 N, 21.03 E), świętokrzyskie, Polska (W. Błoński, J. Major)

?? + obroża żółta 46JA - Obrączkowany 31.01.2004, samica po 3. roku życia, Nagymaros n. Dunajem (47.48 N, 18.57 E), Węgry.
25.05. - 01.06.2004, obserwowany w stadzie, Chycza (50.42 N, 20.03 E), świętokrzyskie, Polska (K. Dudzik)

HU 476 + obroża żółta 35JA - Obrączkowany 02.03.2004, samica po 1. roku życia, Veroce n. Dunajem (47.50 N, 19.01 E), Węgry.
Ponownie stwierdzony w KGŚ - 05.06.-02.10.2004, obserwowany na zbiorowym pierzowisku, Górki k. Wiślicy (50.21 N, 20.44 E), świętokrzyskie, Polska (M. Jantarski)

HU 779 - Obrączkowany 03.02.2002, samiec po 3. roku życia, Nagymaros n. Dunajem (47.48 N, 18.57 E), Węgry.
Ponownie stwierdzony w KGŚ - 21.10.2003, obserwowany w stadzie, Okołowice (50.50 N, 19.43 E), śląskie, Polska (K. Dudzik)

HU 981 - Obrączkowany 02.03.2003, samiec w 2. roku życia, Szigetszentmiklos n. Dunajem (47.22 N, 19.02 E), Węgry.
Ponownie stwierdzony w KGŚ - 09.08.-16.08.2003, obserwowany na zbiorowym pierzowisku, Chycza (50.42 N, 20.03E), świętokrzyskie, Polska (K. Dudzik, P. Sokoliński, A. Górski)

609027 + obroża żółta AX29 - Obrączkowany 25.01.1998, ptak w 2. roku życia, Keszthely n. Balatonem (46.46 N, 17.15 E), Węgry.
Ponownie stwierdzony w KGŚ - 15.05.2002, obserwowany w stadzie, Okołowice (50.50 N, 19.43 E), śląskie, Polska (P. Wilniewczyc, K. Dudzik)
Historia wędrówki tego łabędzia przedtswiona jest poniżej.

609283 + obroża zółta AT38 - Obrączkowany 31.12.1998, samica w 1. roku życia, Budapeszt n. Dunajem (47.26 N, 19.00 E), Węgry.
Ponownie stwierdzony w KGŚ - 29.09.-03.10.1999, obserwowany w przelotnym stadzie, Górki k. Wiślicy (50.21 N, 20.44 E), świętokrzyskie, Polska (P. Wilniewczyc)

609309 + obroża zółta AT07 - Obrączkowany 22.12.1998, samiec w 1. roku życia, Nagymaros n. Dunajem (47.48 N, 18.57 E), Węgry.
Ponownie stwierdzony w KGŚ - 29.09.-03.10.1999, obserwowany w przelotnym stadzie, Górki k. Wiślicy (50.21 N, 20.44 E), świętokrzyskie, Polska (P. Wilniewczyc)

609719 + obroża zółta AT21 - Obrączkowany 27.12.1998, samica w 1. roku życia, Budapeszt n. Dunajem (47.26 N, 19.00 E), Węgry.
Ponownie stwierdzony w KGŚ - 29.09.-16.10.1999, obserwowany w przelotnym stadzie, Górki k. Wiślicy (50.21 N, 20.44 E), świętokrzyskie, Polska (P. Wilniewczyc, M. Jantarski)

LJUBLJANA

X 29 - Obrączkowany 21.02.2000, samiec po 1. roku, Ptuj n. Drawą (46.25 N, 15.53 E), Słowenia.
Ponownie stwierdzony w KGŚ - 2003-2004, ptak lęgowy, partner z obrączką polską AS 2295, w 2004 wyprowadziły 5 młodych, Koniecpol (50.47 N, 19.41 E), śląskie, Polska (K. Dudzik)

ZAGREB

UA 0945 - Obrączkowany - 17.02.1997, ptak w 2. roku, Prelog (46.20 N, 16.37 E), Chorwacja.
Ponownie stwierdzony w KGŚ - 01.11.2000, znaleziony martwy, Górki k. Wiślicy (50.21 N, 20.44 E), świętokrzyskie, Polska (M. Jantarski)

Miejsca obrączkowania łabędzi niemych na zimowiskach w południowej Europie i ich późniejsze stwierdzenia w KGŚ.

Łąbędź z obrożą. fot. P. Zięcik

6-letnia historia pewnego łabędzia

(inforamcja uzyskana dzięki uprzejmości Hungarian Bird Ringing Centre).
Obrączka Budapest 609027 + obroża żółta AX29
łabędź niemy Cygnus olor,
obrączkowany 25.01.1998, ptak w 2. roku życia,
Keszthely n. Balatonem (46.46 N, 17.15 E),Węgry
obrączkarz: Albert Laszlo

• 11.07. - 16.08.1998, Balatonfured (46.58 N,17.53E), Węgry (Ciconia Club, P. Szinai)
• 09 - 16.01.1999, Balatonmariafurdo (46.43 N, 17.23 E), Węgry (Z. Bende)
• 29.01. - 13.03.1999, Keszthely (46.46 N, 17.15 E), Węgry (B. Somogyi, A. Fodor)
• 23.05.1999, Fertorakos (47.43 N, 16.39 E), Węgry (T. Hadarics)
• 13 - 19.06.1999, Balatonfured (46.58 N, 17.53 E), Węgry (A. Fodor)
• 24 - 28.06.1999, Keszthely (46.46 N, 17.15 E), Węgry (A. Fodor, R. Reti)
• 07.07. - 12.09.1999, Balatonfured, Węgry (J. Buki, A. Fodor, Ciconia Club, S. Mogyorosi, P. K. Jens, P. Szinai)
• 23.07. - 25.11.2000, Górki k. Wiślicy (50.21 N, 20.44 E), Polska (M. Jantarski)
• 14.01. - 08.02.2001, Wiedeń (48.15 N, 16.23 E), Austria (R. Christoph, K. Ilse, E. Fritze)
• 15 - 24.05.2002, Okołowice (50.50 N, 19.43 E), Polska (P. Wilniewczyc, K. Dudzik, G. Kaczorowski)
• 08.08. - 29.09. 2002, Poraj (50.39 N, 19.14 E), Polska (G. Chądzyński, S. Czyż)
• 15.12.2002, Wojkowice (50.21 N, 19.03 E), Polska (J. Betleja)
• 23.02.2003, Karerinky (49.57 N, 17.55 E) Czechy ()
• 16.03. - 09.04.2003, rz. Wisła, Kraków (50.03 N, 19.56 E), Polska (J. Grabania)
• 20.07. - 24.08.2003, Poraj (50.39 N, 19.14 E), Polska (K. Dudzik, P. Hermański)
• 25.09.2003, Żarki k. Myszkowa (50.37 N, 19.24 E), Polska (P. Hermański)
• 30.10. - 31.12.2003, rz. Wisła, Kraków (50.03 N, 19.56 E), Polska (J. Grabania i inni)
• 03.01. - 26.02.2004, rz. Wisła, Kraków (50.03 N, 19.56 E), Polska (J. Grabania i inni).

Łąbędź niemy, fot. P. Zięcik

Zakładanie samych obrączek metalowych na nogi ptaków w przypadku wielu gatunków przynosi znikomą liczbę powrotnych wiadomości. Poza kilkoma wyjątkami takie obrączki mają zbyt małe lub nieczytelne symbole i trudno je odczytać nawet z bliskiej odległości. O ile w przypadku niekiedy masowego chwytania i obrączkowania wielu gatunków z rzędu wróblowych istnieje szansa, że któryś z tych ptaków wpadnie ponownie w ręce człowieka, na przykład na kolejnym punkcie obrączkarskim, o tyle w przypadku gatunków rzadszych, takich jak bocian czarny, bielik, mewa czarnogłowa i wielu innych taka sytuacja zdarza się wyjątkowo i dotyczy najczęściej martwych lub chorych osobników. Przeważnie jest to pierwsza i ostatnia zarazem wiadomość od chwili zaobrączkowania i nie ma możliwości śledzenia dalszych losów ptaka. Dzięki zakładaniu kolorowych znaczników (głównie obroży szyjnych na gęsi i łabędzie, i kolorowych obrączek nożnych na wiele innych gatunków ptaków) znacznie wzrosła liczba otrzymywanych wiadomości powrotnych o wielu gatunkach. Na przykład wszystkie dotychczas uzyskane w Polsce wiadomości o łabędziu czarnodziobym pochodzą z odczytów kolorowych obrączek noszonych przez żywe ptaki (Stacja Ornitologiczna Gdańsk). Obroża czy obrączka kolorowa jest widziana z dużej odległości i w wielu przypadkach może być odczytana przez lunetę - sprzęt coraz powszechniej używany przez ornitologów - lub za pomocą lornetki. Dzięki tej metodzie można poznać wiele interesujących elementów biologii i ekologii poszczególnych osobników - możemy śledzić ich aktywność dzień po dniu, poznawać trasy wędrówek poszczególnych populacji, czas przebywania oznakowanego osobnika w danym miejscu podczas wędrówki, stałość par lub rodzin, przywiązanie do miejsca pochodzenia ptaka, przybliżony czas, w jakim ptak pokonał pewien odcinek drogi i wiele innych zagadnień, trudnych lub niemożliwych do ustalenia poprzez zakładanie samych obrączek metalowych. Z kolei zakładanie nadajników telemetrycznych, które przynosi bardzo wiele danych, jest zbyt kosztowne, aby mogło być bardziej rozpowszechnione. Alternatywa kolorowego znakowania jest więc obecnie najlepszym rozwiązaniem badania wielu zagadnień życia ptaków. Nie jest również szkodliwa - wiele ptaków nosi takie znaczniki wiele lat i z powodzeniem rozmnaża się.
Zachęcam wszystkich do zwrócenia większej uwagi na znakowane ptaki. Obecnie w wielu krajach, także w Polsce, zakładane są kolorowe obrączki na łabędzie, gęsi, czaple, bociany, mewy, kormorany, część ptaków szponiastych, wróblowych i siewkowych. Wielu z nas używa do obserwacji ptaków lunet, dzięki którym bez większych trudności można z kilkudziesięciu metrów odczytać obrączkę na nodze ptaka, a w przypadku obroży szyjnych odległość ta może być jeszcze większa. Mimo, że wiele ptaków wodnych podczas pływania ma nogi zanurzone w wodzie, to dość często wystawiają je one, na przykład podczas toalety i wtedy taką obrączkę można z powodzeniem odczytać. Z kolei siewkowcom i brodzącym znaczniki kolorowe zakłada się wysoko na goleń, więc pomimo, że często przebywają one w płytkiej wodzie lub błocie, obrączki są dobrze widoczne. Takie odczyty mogą przynieść wiele nowych, interesujących danych o gatunkach dotąd słabiej poznanych, jak też o tych, które uważane są już za stosunkowo dobrze zbadane.

Gdy znajdziesz ptaka z obrączką lub uda Ci się odczytać numer obrączki kolorowej czy obroży szyjnej, powiadom o tym niezwłocznie Centralę Obrączkowania Ptaków:

Zakład Ornitologii PAN

ul. Nadwiślańska 108

80-680 Gdańsk 40

www.stornit.gda.pl

e-mail: ring@stornit.gda.pl

Podaj wtedy następujące dane:

• pełny napis widoczny na obrączce (w przypadku kolorowego znacznika tylko jego numer i barwę bez konieczności odczytywania obrączki metalowej)
• datę znalezienia lub obserwacji
• gatunek (gdy jesteś w stanie oznaczyć ptaka)
• miejsce znalezienia
• stan ptaka (np. martwy, ranny, zdrowy)
• dalszy los ptaka (wypuszczony, przetrzymany)
• kontakt do znalazcy w celu przesłania wiadomości powrotnej o okolicznościach obrączkowania ptaka.

Jeśli chcesz wziąć udział w kolejnych akcjach chwytania i obrączkowania łabędzi niemych i krzykliwych, z czym nieodzownie wiąże się wiele emocji i niezapomnianych wrażeń, skontaktuj się z nami. Koordynator regionalny:

Krzysztof Dudzik, Wola Wiśniowa 99, 29-100 Włoszczowa, e-mail: kdudzik1@tlen.pl

Składam serdeczne podziękowania osobom, które pomagały mi w chwytaniu i obrączkowaniu łabędzi niemych i krzykliwych. Dziękuję kierownikom i pracownikom stawów rybnych za pozwolenie na wstęp, obserwacje i chwytanie ptaków jak również Radkowi Włodarczykowi z Zakładu Dydaktyki Biologii i Badania Różnorodności Biologicznej UŁ i dr Marii Wieloch z Zakładu Ornitologii PAN za podarowanie obroży i obrączek kolorowych.

Więcej informacji na temat kolorowego znakowania innych gatunków ptaków w Polsce można znaleźć na stronie:

http://www.pwg.otop.org.pl